شعور ذاتی موجودات


بسیاری از آیات و روایات دلالت دارند که تمام موجودات دارای مراتبی از علم و شعور ذاتی هستند. در این میان ما دو دسته آیات داریم ـ که خود دریایی از معارف‌اند ـ و این موضوع مهم را گوشزد می‌کنند. یک دسته آیاتی که می‌فرمایند، تمام موجودات عالم ـ هر آنچه در آسمان و زمین است ـ تسبیح و ستایش خدا را می‌کنند؛ و دسته دیگر آیاتی که خبر از شهادت تمام اعضا و جوارح انسان، حتی پوست بدن در آخرت می‌دهند، که پرده از کرده‌های انسان برمی‌دارند.


برخی از اندیشمندان، مفسّرین و فیلسوفان بزرگ اسلامی، معتقدند که همه ذرات موجودات این جهان اعم از آنچه ما آن را عاقل می‌شماریم یا بی‌جان و غیر عاقل، همه دارای یک نوع درک و شعورند، و در عالم خود تسبیح و حمد خدا می گویند، هر چند ما قادر نیستیم به نحوه درک و احساس آنها پی ‌بریم و زمزمة حمد و تسبیح آنها را بشنویم.[1]
          ملا صدرای شیرازی می‌گوید: «هرجا وجود هست، شعور هم وجود دارد.»              از این رو علامه طباطبایی در ذیل آیه «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَن فِیهِنَّ وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَـکِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمَاً غَفُورَاً»[1]؛ «آسمانهای هفتگانه و زمین و کسانی که در آنها هستند، همه تسبیح او می‌گویند؛ و هر موجودی تسبیح و حمد او می گوید؛ ولی شما تسبیح آنها را نمی فهمید؛ او بردبار و آمرزنده است.» می‌گوید:« هر موجودی از موجودات دارای مرتبه‌ای از علم است وتسبیح موجودات تسبیح حقیقی است. هر جا که خلقت راه یافته علم نیز بدانجا رخنه کرده است؛ وهر یک از موجودات به مقدار حظی که از وجود دارد، بهره‌ای از علم دارد.»[2] آیاتی مانند «فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ اِئْتِیَا طَوْعَاً أَوْ کَرْهَاً قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ»[3]؛ «خداوند به آسمان و زمین فرمود از روی اطاعت یا کراهت به فرمان من آیید، آنها گفتند ما از روی اطاعت می آییم.» و نظیر آن را می‌توان گواه بر این عقیده گرفت.


نکتة جالبی که از «وَلَـکِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا» فهمیده می‌شود این‌که، این‌گونه نیست که اصلاً توانایی درک این شعور و هشیاری موجودات را نداشته باشیم؛ بلکه این آیه می‌گوید: شما این توانایی را دارید که زمزمة تسبیح موجودات را از درون همة ذرات جهان بشنوید، و به خداوند یگانه قادر متعال پی ببرید، ولی کوتاهی می‌کنید؛ خداوند شما را به این کوتاهی فوراً مواخذه و مجازات نمی‌کند، بلکه برای شما حداکثر مجال و فرصت را در راه شناخت توحید و ترک شرک می‌دهد. لذا یکی از شاگردان عارف لِلّه شیخ رجبعلی خیاط(نکوگویان) نقل می‌کند که ایشان می‌فرمود: «گیاهان هم زنده هستند و حرف می‌زنند و من با آنها صحبت می‌کنم و آنها خواصّ خود را برای من می‌گویند.»[4]


تسبیح و حمد عمومی موجودات جهان


در آیات مختلف قرآن[5]، سخن از تسبیح و حمد موجودات عالم هستی در برابر خداوند بزرگ به میان آمده که شاید از همه صریحتر آیة مورد بحث باشد، که بدون هیچگونه استثناء همة موجودات عالم هستی، زمین و آسمان، ستارگان و کهکشان‌ها، انسانها و حیوانات و برگ‌های درختان و حتی دانه‌های کوچک اتم را در این تسبیح و حمد عمومی شریک می‌داند. قرآن می‌گوید: عالم هستی یکپارچه زمزمه و غوغا است، هر موجودی به نوعی به حمد و ثنای حق مشغول است، و غلغله‌ای خاموش در پهنة عالم هستی طنین افکنده که بی‌خبران توانایی شنیدن آن را ندارند؛ اما اندیشمندانی که قلب و جانشان به نور ایمان زنده و روشن است، این صدا را از هر سو به خوبی به گوش و جان می شنوند.[6] و به گفته مولانا:


     گر تو را از غـیب چشمی باز شد           بـا تـو ذرات جــهـان هـــمـراز شـد


      نطق آب و نطق خاک و نطق گــل           هست محسوس حواس اهل دل


      جـــمــلـه ذرات در عــــالـم نــهـان           بـا تــو می‌گـویــند روزان و شـبـان


     مـا سـمیعیم و بـصیر و باهـشیم            بـا شـما نامـحرمان مـا خامشـیم


نوشته شده در تاریخ جمعه 2 مرداد 1388    | توسط: بابک نیری    | طبقه بندی: روانشناسی کاربردی،     | نظرات()