گلاب (به ضم گاف) عرقی است که از گل به خصوصی به نام گل محمدی و یا «گل گلاب» می گیرند. به دلیل تقاضای بیشتر صنعت عطر‌سازی برای روغن گل، گلاب محصول جانبی نسبتا ارزان قیمتی حساب می شود.گلاب دارای طعم و بوی متمایزی است و در بعضی غذاهای کشورهای آسیایی استفاده می شود. در ایران در بستنی، چای و شیرینی‌ها مورد استفاده زیادی دارد . گلاب برای اولین بار در ایران قدیم از تقطیر گل رز به دست آمد

گلاب معروفترین نوع عرقیات گلاب است كه از گل سرخ گرفته می‌شود. گفته می‌شود كه حضرت محمد(ص) از عطر این گل استفاده می نمودند و به همین دلیل گل سرخ را با نام گل محمدی نیز می‌شناسند. سطح زیر كشت گل سرخ در میمند به بیش از 800 هكتار می رسد و سالانه حدود 2500تن گل از آن حاصل می‌شود. فصل برداشت گل محمدی در میمند ماه اردیبشهت است كه در این زمان میمند بسیاری از مردم نقاط دیگر برای گردش و دیدار از باغستانهای گل و صنایع عرقیات گیری به میمند می‌آیند. حدود(95%) از گلهای چیده شده از باغهای گل سرخ به مصرف تولید گلاب می رسد و بیشتر این محصولات را در كارخانه های صنعتی به مصرف رسانده می‌شود. بطور كلی حدود 7میلیون لیتر انواع گلاب سالانه در میمند تولید می شود كه از این میزان(40%) به مصرف داخلی و(60%) به خارج ازكشور صادر می شود. امارات عربی متحده ، كویت و سایر كشورهای حاشیه خلیج فارس عمده‌ترین مقصد صادرات گلاب میمند می باشند. گلاب درانواع مختلف كه عبارتند ازگلاب دوآتشه،گلاب ممتاز،گلاب اعلا، گلاب یك‌ویك وگلابهای معمولی دوكیلویی،سه كیلویی و... تولید می‌شود. گلاب دوآتشه از عرق‌كشی دوباره گلاب معمولی حاصل می‌شود كه كیفیت عالی دارد. گلاب ازنظرخواص گرم بوده و براساس طب قدیم دارای خاصیت شفابخشی می‌باشد، گلاب برای تقویت اعصاب و قلب بسیار سودمند است. از گلاب بعنوان معطركننده،انواع شیرینی و حلوا استفاده می شود. همچنین برای خوشبو كردن مجالس وشستشوی اماكن متبركه بكار میرود بطوری كه ازگلاب ناب هرسال در موسم حج برای شستشوی خانه كعبه و ضریح مطهر امامزادگان استفاده می شود و رایحه دل انگیز عطر گل محمدی خوشبو كننده لباسها و سجاده‌ها نیز می باشد. علاوه بر گلاب كه از عصاره گل سرخ تهیه می‌شود، انواع عرقیات دیگر از جمله نسترن، بیدمشك، نعنا، كاسنی، شاتره، بهار نارنج وغیره نیز در میمند تولید می‌شود

 تاریخچه گل محمدی

 تاریخ پرورش گل محمدی و تولید گلاب در قمصر همانگونه كه در مبحث قبل مشخص گردید گل محمدی از هر حیث گونه‌ای متعلق به ایران است. در تعیین محدودة مكانی و زمانی ایجاد و توسعة این كشت و گلابگیری در ایران و در گشته می‌توان گفت: تولید و كاربرد این محصول از زمانهای دور و قبل از اسلام و در اقصی نقاط كشور رواج داشته است. به نحوی كه گل و گیاهان گل دار، چه خوراكی و چه دارویی همواره بخش بزرگی از پزشكی بومی ایران بوده است. سنگ نگاره‌های ستبر تخت جمشید نمادی گویا از فرهنگ نام آشنای مهرورزی و دوست داشتن گل و گیاه بر سینه دارد. در این بارهكتاب جامع قانون در طب از شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا بازگو كنندة نكات ارزنده‌ای است. این كتاب كه حدود 1000 سال قبل نوشته شده است (370-428 ه.ق.) در مجلدهای مختلف آن مكررا جهت درمان امراض مختلف بر استعمال گل خشك یا گلاب و حتی دیگر عرقیات تاكید شده است. طبق نظر عموم متخصصان، قمصر خاستگاه دیرین گل و گلاب است. دربارة سابقة تاریخی این محصول در قمصر، به علت محیط ناآرام آن، سابقه‌ای طولانی در دست نیست. اما بر اساس یك دیدگاه در عصر ملك شاه سلجوقی كه مسجد میان‌ده قمصر ساخته می‌شد و از محراب گچبری آن هنوز بخش عمده‌ای پابرجاست، نمایندة یكی از اتابكان روم شرقی از دامنه‌های كوه اسبی قمصر مقداری گل سرخ خودرو با خود به شهر دمشق كه آن روزها داماسكوس خوانده می‌شد می‌برد و در آنجا پرورش داده می‌شد. دلیل این ادعا در حال حاضر اطلاق نام داماسك رز یا رزاداماسنا در فرهنگ لاتین و در زبان كشورهای انگلیسی زبان به گل سرخ ایران می‌باشد. نكتة قابل توجه در این زمینه تامل در شیوة گلابگیری در قمصر است. زیرا اگرچه تقطیر و تولید عرقیات در ایران قدمتی بس طولانی دارد، فلسفة بكارگیری دستگاه‌های سنتی گلابگیری قمصر بیانگر پویشی جدید در این صنعت، تولید محصول در حجم زیاد و با هدف تجاری است. در حالی كه قبل از آن با دستگاههای تقطیر تنها مقدار محدودی برای درمان تولید می‌شده است. از دیگر اسناد موجود دربارة گل و گلابگیری در قمصر وجود سفرنامة شاردن سیاح فرانسوی است كه در دوران صفویه نگاشته است. وی در جلد سوم سفرنامه‌اش هنگام عبور از كاشان به معجزة عرق بیدمشك اشاره می‌كند و در ادامة سفرش به طرف اصفهان از راه قهرود بعد از عبور از سد شاه عباسی (شیخ بهایی) آورده است: در اوایل خردادماه بود و گلها هنوز نشكفته بودند. این به همان گلهای محمدی منطقه كه در اوایل خردادماه می‌شكفند اشاره دارد. وی در جلد چهارم سفرنامه‌اش ذیل بخش نوشیدنی‌ها، عنوان قابل توجهی به نام یك رقم شگفت‌انگیز در صادرات آورده، سپس بطور مفصل به عرقیات نختلف و نحوة تولید و كاربرد انها اشاره می‌كند. همچنین از خواص گل و صنعت گلابگیری در ایران آن روز بحث كرده شرح مبسوطی از فرایند شهد و خواص گلاب دارد. نكتة مهم این است كه وی می‌نویسد: از این شربت مطبوع به سرتاسر مشرق زمین صادر می‌شود و كشتی‌هایی كه كاملا انباشته از آن است به صوب هندوستان عزیمت می‌كنند. این همه بیانگر رونق فوق‌العادة این صنعت در دوران گذشته نسبت به وضعیت كنونی است و این كه چقدر این صنعت در منطقه و كشور رواج داشته، كه با توجه به وضعیت حمل و نقل و عدم دسترسی‌های آن دوران، در این سطح وسیع به عنوان یك كالای عمدة صادراتی در عرصة تجارت خارجی مطرح بوده است. دیگر منبعی كه در این باب به نكاتی اشاره دارد فرهنگ دهخدا است. این مطلب در سالهای 37-1337 ه.ش. نگارش شده است و اشاره دارد: محصول عمدة قصبة قمصر گل محمدی، سیب‌زمینی، انواع میوه‌های سردسیری و مختصر باغات است. در فصل بهار و موسم برداشت گل، عطر گلهای قصبه از چند كیلومتری به مشام می‌رسد. در آن موقع حدود هفتاد كارگاه گلاب و عطرگیری دایر می‌گردد و مصرف روزانة هر كارگاه تقریبا 500 كیلوگرم گل است و گلاب و عطر آن در تمام نقاط كشور معروف است. در هر صورت صنعت گلابگیری در تمام دوره‌های زمانی گذشته رواج داشته به شكل وسیعی تولید می‌شده حتی صنایع جنبی آن نظیر مسگری، شیشه‌سازی و وسایل بسته‌بندی آن نیز در كنارش رواج داشته است. از نظرگاه تولید و فروش محصول نیز بیشتر به خارج از منطقه صادر می‌شده است و بدین علت بر خلاف اغلب صنایع دستی در طول تاریخ و به خصوص در دوران معاصر توانسته است كه جایگاه خود را در عرصة بازار مصرف حفظ كرده روز به روز بر كمیت و كیفیت خود بیفزاید به گونه‌ای كه در این زمینه انواع عرقیات گیاهی و دارویی نیز بدان اضافه گردیده است. از دیگر تبعات این تحولات نفوذ و گسترش این صنعت به روستاهای پیرامون قمصر و حتی به دیگر استانهای كشور در دهه‌های اخیر است. به نحوی كه طبق نظر اهالی روستاهای بخش قمصر، از سال 1310 به بعد گل محمدی برای كشت به این روستاها راه یافت و از سال 1336 به بعد برخی گلابگیران حرفه‌ای قمصر به علت قیمت نازل گل این روستاها دستگاههای خود را در آنجا دایر نمودند. البته پس از چندی با مشخص شدن كیفیت پایین محصول گل این روستاها روند مذكور متوقف شد. اما در این روستاها در اثر این عمل و عوامل دیگر گلابگیری سنتی به سبك قمصر فراگرفته شد و رواج یافت و تاكنون گسترش یافته است. علت این همه تاكید بر گلاب قمصر مرغوبیت فوق‌العاده گل تولیدی قمصر بوده و این به سبب شرایط طبیعی ویژة قمصر است. چه در گذشته و چه در امروز بهترین و عالیترین محصول گل و گلاب و طلای معطر با عیار بسیار بالا كه دقیقا منطبق با استانداردهای آن می‌باشد محصول آب و خاك و اقلیم این سازمان است. در كنار این عامل اساسی، روش سنتی گلابگیری قمصر را باید حاصل هنر، ذوق، سلیقه، پشتكار و ابتكار مردم آن دانست. مردمی كه با الهام از فرهنگ اراده و سابقة درخشان نظام اجتماعی خویش آن را پرورانیده و توسعه داده‌اند. از این رو باید برای تجارب ارزشمندی كه طی سالیان دراز در این مسیر كسب كرده‌اند ارزش‌گذاری نمود. منبعhttp://www.qamsar.com معرفی گل محمدی برای انواع گل رز (Rose) در فارسی نامهایی مانند سرخ‌گل، گل محمدی یا گل چای ذكر شده است. البته این نام بیانگر تنوع گستردة گونه‌های آن نیست چراكه تاكنون بیش از 20000 گونه گل رز شناخته شده است. این گل گذشته از آن كه سر دستة تیرة مهمی از گیاهان است از نظر ساختمان، رنگ و عطر گلهایش كاملترین نوع گل بوده و تاكنون هیچ یك از جنس‌ها و نژادهای متنوع گیاهان در تنوع و تكامل به پای این گل نرسیده است. نژاد گل سرخ به 7 دسته تقسیم شده است: سرخ گل فرانسه نسترن گل چای سرخ گل با گلهای متعدد سرخ گل مینیاتور سرخ گل بنگال سرخ گل ایران در بین گونه‌های متنوع رزها و سرخ‌گل‌ها، سرخ گل ایران یا گل محمدی كه از خانوادة Rosaceus است و در منابع مختلف و در كشورهای غربی و انگلیسی زبان به Domask Rose معروف است. این گونه منحصر به ایران می‌باشد. بطور كلی در منابع مختلف و طبق نظر اكثر كارشناسان زیست گیاهی گونة مذكور از ابتدا در ایران پرورش یافته و از این كشور به دیگر نقاط جهان پخش شده است.گل محمدی یا طلای معطر از نظر ویژگیهای فیزیكی و شكل ظاهری دارای خصوصیات زیر است: گل نیمه پر پر، صورتی رنگ و بسیار خوشبو، برگ‌گلها به شكل تخم مرغی، دارای 5 تا 7 برگچه و یك دم برگ، شكل گیاه آن بوته‌ای پر پشت با بلندای نزدیك به 1.5 متر، دارای خارهای ریز بیشمار روی ساقه‌ها به ویژه در ساقه‌های جوان آن. در نشست مورخ 22/9/1374 شمسی كه با حضور ریاست انجمن باغبانی ایران و شماری از استادان دانشگاه‌های ایران برگزار گردید، گل سرخ محمدی با ویژگیهای مذكور به عنوان گل ملی كشور تایید و برگزیده شد. شرایط لازم برای پرورش گل محمدی گل محمدی اگرچه در شرایط اقلیمی و طبیعی متفاوتی می‌روید، اما نظر به اهمیت كیفیت اسانس آن برای دست یافتن به نتایج مطلوبتر، این گیاه باید در محیط ویژة جغرافیایی و طبیعی پرورش یابد. بطور كلی هر چه ارتفاع منطقه بیشتر و هوا سردتر باشد و در نتیجه آب و هوا سرد و نیمه خشك در زمستان و معتدل و خشك در تابستان باشد، بهترین محیط اقلیمی برای پرورش آن ایجاد خواهد شد. گل محمدی از حیث درجة حرارت در دمای 15 تا 22 درجه بهترین رشد را دارد. چنانچه اختلاف درجة حرارت هوا بین شب و روز 5 تا 10 درجه (خصوصا در انتهای شب) باشد، اسانس بیشتری در گل ایجاد خواهد شد. البته نباید فراموش كنیم كه این اختلاف فشار باید آهسته و منظم باشد. در غیر اینصورت مناطقی كه با جریان باد روبرو هستند در تولید گل مرغوب با مشكل اساسی روبرو هستند. از نظر شرایط آبیاری اصولا گیاه گل سرخ ایران، گیاهی قانع و كم توقع معرفی می‌شود و دورة آبیاری آن در رنجی با دامنة‌7 تا 21 روز در فصل تابستان متغیر است و در محیطی با بارندگی مناسب حتی بصورت دیم كاشته می‌شود. نهایتا برای خاك لازم برای كشت آن باید گفت خاك لوم، یعنی مخلوطی از شن و رس كه خاكی سبك است با PH بالا و بدون شوری، بهترین خاك است. شایان ذكر است كه در پرورش گل محمدی، اگرچه در وضعیت سخت محیطی این گیاه رشد می‌نماید، باید توجه داشت كه هر چه دوره‌های آبدهی كوتاهتر و تركیبات آلی خاك بیشتر شود، گل وزین‌تر و با اسانس بیشتر تولید خواهد شد. طبق تجارب بدست آمده در قمصر، دورة آبدهی نباید حتما به تابستان منحصر شود بلكه آبیاری گیاه در فصل زمستان و خاصه در موقع برداشت محصول بسیار در بازده محصول مؤثر خواهد بود. در مجموع گل محمدی از شرایط بسیار ساده و كم هزینه‌ای در مراحل كاشت، داشت و برداشت برخوردار بوده، از هر حیث به نسبت دیگر محصولات، مواد حاصل از آن از جمله گلاب، از ارزش افزوده و سودآوری بالایی (نسبت به هزینه) برخوردار است. .  

 

گلاب(ROSE WATER) از تقطیر گل محمدی (ROSADAMASCENA) به دست می آید که از نظر عطر در میان سایر گل ها ممتاز است و خواص درمانی فراوانی دارد.

گل محمدی از خانواده ی گل سرخ با گل برگ هایی به رنگ صورتی است. این گل ها در خرداد ماه ظاهر می شوند و در همین ماه است که گلاب گیری انجام می پذیرد. گل محمدی رایحه ی خوشی دارد و گلاب نیز همین رایحه ی خوش را در خود تثبیت می کند.

براساس مدارک جدید، ایرانیان اولین قومی بودند که از «گل سرخ»، اسانس و گلاب را به روش تقطیر به دست آوردند و سپس این فن را به سایر نقاط دنیا انتقال دادند. «ابن سینا» دانشمند بزرگ ایرانی، تحقیقات وسیعی در مورد استخراج اسانس ها به روش تقطیر داشته است.

نام گلاب با فرهنگ سنتی و باورهای مذهبی مردم نیز درآمیخته است. گلاب خاص ایران است و جالب آن که فقط در شهر کاشان به عمل می آید.

 

پرورش گل محمدی با تاریخ «قمصر» عجین شده است. هر چند امروزه گلاب گیری از «قمصر» به «نیاسر» یکی از بخش های دیگر کاشان گسترش پیدا کرده، ولی گلاب قمصر در نوع خود هم چنان بی رقیب مانده است.

گلاب کاشان در پیشینه ی ادبیات ایران نیز رسوخ کرده و جایگاه ویژه ای داشته است، به طوری که شعرا برای تلطیف اشعار خود از نام گلاب با آمیزه ای از معشوق خود نام می برده اند.

گلاب با آئین های مذهبی همخوانی دیرینه ای دارد. به طور نمونه حدود یک قرن است که گلاب قمصر بر سر و روی دسته های سینه زنی ایام سوگواری اباعبدالله الحسین (ع) پاشیده می شود. هم چنین هر ساله کعبه را پس از پرده برداری با گلاب ایران شستشو می دهند.

کعبه را گفتم که این عطر دل انگیز از کجاست                               هاتفی گفتا که بی شک از گلاب قمصر است

از تقطیر مجدد گلاب، فرآورده ای به دست می آید که به آن « گلاب دو آتشه » می گویند. اگر مجداً گلاب دو آتشه را تقطیر کنند گلاب غلیظی از نظر اسانس به دست می آید که فوق العاده معطر بوده و در حقیقت گلاب ناب و خالص است.

در طب سنتی گلاب به عنوان گرمی شناخته می شد که PH خون را به سمت قلیایی می برد.

در گذشته گلاب در طب سنتی مصارف درمانی بسیاری داشته است. به عنوان مثال دندان درد را با چکاندن چند قطره گلاب روی دندان پوسیده تسکین می بخشیدند. در طب سنتی گلاب به عنوان گرمی شناخته می شد که PH خون را به سمت قلیایی می برد.

اثرات مفید گلاب بر پوست بدن

یکی از مهم ترین کاربردهای گلاب، جهت مواظبت از پوست است. گلاب برای انواع پوست ها به خصوص پوست های خشک و حساس مناسب است. یکی از موارد استفاده ی گلاب جهت پاک کردن پوست می باشد و می توان به جای محصولات شیمیایی پاک کننده، از آن استفاده کرد.

 

استفاده ی دیگر آن جهت طراوت و تازگی پوست است؛ بدین گونه که پس از هر بار استحمام که منافذ پوست بازتر هستند، گلاب را به پوست صورت بمالید. در این حالت اسانس موجود درگلاب به سرعت جذب پوست می شود که با توجه به اثرات آن در افزایش جریان خون، باعث شادابی پوست می گردد. البته استفاده ی مداوم از این روش می تواند این اثرات مطلوب را ایجاد کند.

گلاب به دلیل داشتن خاصیت ضد عفونی کننده و هیدراته (آبدار) کردن برای پوست سر و مو مفید است.

گلاب حتی برای رفع جوش های بدن نیز موثر است. برای این کار مقداری گلاب را با جوش شیرین مخلوط کنید تا خمیر نرمی به دست آید. سپس این خمیر را مدت یک ساعت یا تمام شب ( موقع خواب ) روی جوش های خود قرار دهید .

گلاب به دلیل داشتن خاصیت ضد عفونی کننده و هیدراته (آبدار) کردن برای پوست سر و مو مفید است. برای این کار، با استفاده از یک قطره چکان، گلاب را روی پوست سر خود بریزید.

سایر خواص درمانی گلاب :

- با توجه به اثرات قابض اسانس رز، گلاب برای زنانی که دچار کاهش میل جنسی هستند مناسب است. استفاده از این خاصیت در قدیم توسط رومیان بسیار متداول بوده است.

- به دلیل داشتن خاصیت ضد عفونی کننده و ضدمیکروبی، برای شست¬وشوی چشم مناسب است؛ البته گلابی که بدین منظور استفاده می شود، باید عاری از آلودگی ها و به اصطلاح استریل باشد. برای رفع خستگی و درد چشم نیز می توانید مقداری گلاب به پشت پلک های خود بمالید.

با توجه به گران بودن اسانس رز، متأسفانه بسیاری از محصولات آرایشی و بهداشتی، حاوی اسانس مصنوعی رز هستند که خواص اسانس طبیعی را ندارند. همچنین اسانس های طبیعی که از گونه های متفرقه و غیراصلی رز تهیه می شوند نیز ممکن است خواص نام برده را نداشته یا به طور ضعیف دارای این خواص باشند.

 

- گلاب برای بیماری های گوارشی مانند نفخ، دل به هم خوردگی و اسهال مزمن مفید است.

- گلاب در رفع دردهای روماتیسمی نیز موثر است.

- از بُخور آن می توان برای درمان گلودرد و بیماری های تنفسی استفاده نمود.

- گلاب ، قلب و معده را تقویت می کند، اضطراب را از دل دور می کند.

براى معالجه اشخاص گرمازده، بهترین راه خورانیدن گلاب همراه با مقداری یخ است، به قدرى كه تولید قى نموده و صفرا را خارج نماید.

- گلاب بهترین نوشیدنی برای کسانی است که دچار خونریزی سینه و گلو هستند.

- گلاب ناراحتی سینه را از بین می برد و از ابتلا به بیهوشی جلوگیری می کند.

- نوشیدن گلاب خنک، گرمی درون را از بین مى برد و بدن را تقویت مى كند.

- بوییدن گلاب براى تقویت قلب و رفع بیهوشى و تقویت حواس باطنى مفید است.

- براى معالجه اشخاص گرمازده، بهترین راه خورانیدن گلاب همراه با مقداری یخ است، به قدرى كه تولید قى نموده و صفرا را خارج نماید.

- نوشیدن و بوییدن «گلاب» سردرد را برطرف می کند، مخصوصا سردردى كه در اثر استنشاق هواى آلوده یا شنیدن سر و صدا باشد.

نوشته شده در تاریخ یکشنبه 4 اسفند 1387    | توسط: بابک نیری    | طبقه بندی: گیاهان دارویی،     | نظرات()